8 ต.ค. 2569 พิพิธภัณฑ์
คู่มือภาพ

เพาะจามจุรี
จากเมล็ด

ดูแลตามภาพทีละช่วง ราว 3 เดือนต้นก็สูงพอย้ายลงดิน

วันแรกขลิบ แช่ หยอด3 ถึง 6 วันต้นแรกโผล่เดือนแรกใบจริงคู่แรกราว 3 เดือนสูง 30 ซม. ขึ้นไปต้นฤดูฝนปลูกลงดินหลายปีต่อมาร่มใหญ่ ดอกชมพู
วันแรกขลิบ แช่ หยอด3 ถึง 6 วันต้นแรกโผล่เดือนแรกใบจริงคู่แรกราว 3 เดือนสูง 30 ซม. ขึ้นไปต้นฤดูฝนปลูกลงดินหลายปีต่อมาร่มใหญ่ ดอกชมพู
ก่อนเริ่ม

เตรียมของ 8 อย่าง

กรรไกรตัดเล็บ
ไว้ขลิบเปลือกเมล็ด
แก้วน้ำเปล่า
ไว้แช่เมล็ด 1 คืน
ถุงเพาะชำสีดำ
กว้าง 4 นิ้ว สูง 6 นิ้ว
ดินผสม
ดิน 3 ส่วน มูลวัว 1 ส่วน
บัวรดน้ำหัวฝอย
น้ำออกเป็นฝอย ไม่ชะดิน
ที่ร่มรำไร
ร่มไม้โปร่ง หรือตาข่ายพรางแสง 50%
พลาสติกใส
คลุมกันฝนหนักช่วงเพาะ
อิฐหรือแผ่นรอง
ยกถุงให้พ้นดิน
หลักดูแล

แสงกับน้ำ ต้องพอดี

ภาพกลางคือแบบที่ถูก ซ้ายและขวาคือสิ่งที่เกิดเมื่อพลาด แถวถัดไปคือวิธีวัดด้วยของในบ้าน

แสง

ร่มเกินไป
แดดตรงไม่ถึง 3 ชม. หรืออยู่ใต้ร่มไม้ทึบ
ต้นยืดสูง ลำต้นอ่อน ร่มจัดใบจะซีด พอย้ายออกแดดใบไหม้ง่าย
พอดี
ช่วงแรกอยู่ใต้ตาข่าย 50% ราว 2 ถึง 4 สัปดาห์
แล้วค่อย ๆ เพิ่มแดด จนได้แดดตรงวันละ 6 ชม. ขึ้นไป
แดดจัดตั้งแต่วันแรก
ถุงดำร้อน ดินแห้งเร็ว
ทำได้ แต่ต้องรดน้ำทุกวัน วันร้อนจัดรดเช้าเย็น ไม่อย่างนั้นต้นอ่อนจะเหี่ยว

วัดแสงด้วยของในบ้าน

4 ชม.69121518
นับชั่วโมงที่แดดส่องถึง
จดเวลาที่แดดเริ่มส่องถึงที่วางถุง กับเวลาที่แดดหายไป ในภาพคือ 8 โมงถึงเที่ยง ได้ 4 ชม.
ร่มไม่ถึง 3 ชม.
ครึ่งวัน3 ถึง 6 ชม.
เต็มวัน6 ชม. ขึ้นไป ต้นกล้าตั้งแต่ช่วงที่ 3 ต้องการแบบนี้
50%
ตาข่ายพรางแสง 50% บังแดดไว้ครึ่งหนึ่ง
ตัวเลขบนม้วนคือส่วนที่บังไว้ ยิ่งตัวเลขมากยิ่งมืด
ใต้ต้นไม้ใหญ่ร่มทึบอาจมืดกว่าใต้ตาข่าย 50% ได้ราว 20 เท่า
คมเบลอจาง30 ซม.
ดูเงามือบนกระดาษขาว
วันที่ฟ้าโปร่ง ช่วงเที่ยงวัน ยื่นมือสูงจากกระดาษราว 30 ซม. แล้วดูเงา
เงาคมแสงจ้า ตอนนั้นมีแดดส่องตรง
เงาเบลอแสงปานกลาง ยังไม่พอสำหรับต้นที่โตแล้ว
เงาจางแสงน้อย ร่มเกินไปสำหรับจามจุรี
วิธีนี้มาจากคู่มือปลูกไม้ในบ้าน ใช้ดูคร่าว ๆ เงาคมบอกแค่ว่าตอนนั้นมีแดด ยังต้องนับชั่วโมงแดดด้วย

น้ำ

แห้งเกินไป
ต้นเหี่ยวค้างถึงเช้า ยกถุงแล้วเบา
รดช้า ๆ ทันที จนน้ำหยดออกก้นถุง
พอดี
ดินลึก 3 ซม. แห้งแล้วค่อยรด
รดจนน้ำเริ่มหยดออกก้นถุง แต่ไม่ไหลเป็นสาย
แฉะเกินไป
ใบเหลือง ดินมีตะไคร่ โคนต้นช้ำ
รดให้ห่างขึ้น อย่าให้ถุงแช่น้ำ

ชุ่มพอดีเป็นแบบไหน กำดินดู

ก่อนรดน้ำ หยิบดินลึกราว 2 ถึง 3 ซม. ที่ขอบถุงมาบีบด้วยนิ้วโป้งกับนิ้วชี้ หลังรดเสร็จใหม่ ๆ ดินจะแฉะเป็นธรรมดา

แห้ง
บีบแล้วแตกร่วน ไม่จับตัว หรือยุ่ยเป็นผง
ถึงเวลารดน้ำ ถ้าจับเป็นก้อนหลวม ๆ แตกง่าย นิ้วไม่ชื้น ก็ใกล้ถึงเวลาแล้ว
ชุ่มพอดี
บีบแล้วจับเป็นก้อน นิ้วชื้นนิดหน่อย ไม่มีน้ำไหล
ยังไม่ต้องรด
แฉะเกินไป
บีบแล้วมีน้ำไหลออกตามซอกนิ้ว
งดรด รอให้ดินแห้งลงก่อน ดูว่าก้นถุงมีรูให้น้ำออก

ก่อนรด และรดเท่าไร

3 ซม.
จิ้มนิ้วลงดิน 3 ซม.
ยังชื้นอยู่ รอก่อน ถ้าแห้งแล้วค่อยรด
ยกถุงดูน้ำหนัก
รดเสร็จแล้วลองยก จำน้ำหนักไว้ วันไหนยกแล้วเบามือ แปลว่าดินแห้ง
ตาชั่งในครัวถุงจะเบาลงราว 50 ถึง 80 กรัม ชั่งเห็นชัดกว่ายกด้วยมือ
5080
ถุงเพาะ 1 ใบ ครั้งละราว 50 ถึง 80 มล.
ราว 1 ใน 4 ถึง 1 ใน 3 แก้ว รดช้า ๆ แล้วหยุดเมื่อน้ำเริ่มหยดออกก้นถุง
มากไปน้ำไหลเป็นสายออกก้นถุง
ตัวเลขคำนวณจากขนาดถุงกับน้ำที่ดินร่วนอุ้มได้ ครั้งแรกใช้แก้วตวงลองกับถุงของตัวเอง แล้วจำไว้
15 ซม.
ปลูกลงดินแล้ว ครั้งละราว 1.5 ถึง 3 ลิตร
ขวดน้ำ 1.5 ลิตร 1 ถึง 2 ขวด รดช้า ๆ ให้ซึม จนดินชื้นลึกราว 15 ซม.
เช็กเสียบไม้ลงไป ไม้จมลงง่ายคือดินชื้นถึง
คิดจากต้นที่โคนโตราว 1 ซม. ตามสูตรของ Penn State และกรมป่าไม้สหรัฐฯ
ดูแลทีละช่วง

5 ช่วง ดูแลไม่เหมือนกัน

นับเวลาจากวันที่หยอดเมล็ด แต่ละช่วงมีขั้นตอน วิธีดูแล และอาการที่ต้องคอยดู

1
ช่วงที่ 1

เพาะเมล็ด

วันแรก ถึง ต้นโผล่
1วันแรก
ห้ามตัดปลายแหลมขลิบตรงนี้

ขลิบเปลือก

ใช้กรรไกรตัดเล็บขลิบปลายมนนิดเดียว ห้ามโดนปลายแหลม

2คืนแรก

แช่น้ำ 1 คืน

ใช้น้ำเปล่าธรรมดา อย่าแช่เมล็ดในน้ำเดือด

3เช้าวันถัดมา
ลึก 1 ซม.

หยอดลงถุง

ถุงละ 2 เมล็ด ลึกไม่เกิน 1 ซม. แล้วรดน้ำทันที

ดูแลประจำ

ที่วาง
ใต้ตาข่าย 50% หรือร่มไม้โปร่ง
หรือจุดที่ได้แดดเช้า 3 ถึง 6 ชม. แล้วร่มช่วงบ่าย
ฝน
ฝนหนัก คลุมพลาสติกใส
ฝนหยุดแล้วเปิดออก
รดน้ำ
เช้าและเย็น
ใช้บัวหัวฝอย บีบดินแล้วจับเป็นก้อน ไม่มีน้ำไหล
ปุ๋ย
ยังไม่ใส่ปุ๋ย
ใส่ช่วงนี้ทำให้ราขึ้นง่าย

ดูอาการ

ดี
ตะขอโผล่ใน 3 ถึง 6 วัน
ดูแลแบบเดิมต่อ
เฝ้าดู
ราขาวบนผิวดิน
ดินชื้นเกินไป รดน้อยลง ขูดราออกได้
ต้องแก้
ต้นล้ม โคนดำคอด หรือเมล็ดเน่า
ถอนทิ้งพร้อมดินในถุง รดน้ำน้อยลง
2
ช่วงที่ 2

ต้นอ่อน

ต้นโผล่ ถึง 1 เดือน
43 ถึง 6 วัน

ต้นแรกโผล่

ยังวางในที่ร่มรำไร

5ภายในเดือนแรก

ใบจริงออก

ขึ้น 2 ต้น ย้ายต้นหนึ่งไปลงถุงใหม่

6สัปดาห์ที่ 2 ถึง 5
12361218

ค่อย ๆ ออกแดด

เริ่มจากแดดเช้า 1 ชม. และบ่าย 1 ชม. แล้วเพิ่มอีกราว 2 ชม. ทุก 3 ถึง 4 วัน ราว 2 ถึง 3 สัปดาห์ก็อยู่กลางแดดได้ทั้งวัน

ดูแลประจำ

รดน้ำ
วันละครั้ง ตอนเช้า
จิ้มนิ้วดูก่อน ดินลึก 3 ซม. ยังชื้นอยู่ ข้ามวันนั้นได้
แยกต้น
จับที่ใบ ห้ามบีบลำต้น
ย้ายให้เสร็จใน 1 ชม. วางในร่ม รดเช้าเย็น 1 สัปดาห์
หญ้า
ถอนหญ้าทุกสัปดาห์
ถอนตอนหญ้ายังเล็ก

ดูอาการ

ดี
ใบเลี้ยงเขียว ลำต้นตั้งตรง
ดูแลแบบเดิมต่อ
เฝ้าดู
ต้นยืดสูง ซีด
ร่มเกินไป ค่อย ๆ ให้แดดมากขึ้น
ต้องแก้
ใบซีด ขอบไหม้
ออกแดดเร็วเกินไป กลับเข้าร่ม แล้วค่อย ๆ ออกใหม่
3
ช่วงที่ 3

โตในถุง

เดือนที่ 1 ถึง 3
76 ถึง 8 สัปดาห์

แดดเต็มวัน

แดดตรงวันละ 6 ชม. ขึ้นไป ต้นจะสูงราว 15 ถึง 25 ซม.

8ราว 3 เดือน
30 ซม.ขึ้นไป

สูงพอปลูก

สูง 30 ซม. ขึ้นไปก็ปลูกได้ บางต้นอาจใช้ถึง 5 เดือน

9ถ้ายังไม่ถึงหน้าฝน

ย้ายลงถุงใหญ่

รากเต็มถุงแล้ว ใช้ถุงกว้าง 6 นิ้ว สูง 9 นิ้ว

ดูแลประจำ

ที่วาง
กลางแดด บนอิฐหรือแผ่นรอง
แดดตรงวันละ 6 ชม. ขึ้นไป ห้ามวางบนดิน รากจะแทงลงดิน
รดน้ำ
ดินลึก 3 ซม. แห้งค่อยรด
รดตอนเช้า ครั้งละราว 50 ถึง 80 มล. จนน้ำเริ่มหยดออกก้นถุง
ตามฤดู
หน้าฝนอาจไม่ต้องรด
หน้าแล้งอาจต้องรดเช้าเย็น
ราก
ยกถุงบ่อย ๆ
รากทะลุออกนอกถุงให้ตัดทันที ทำตอนเย็นหรือวันครึ้ม
ระยะ
ใบชนกัน ขยับถุงให้ห่าง
ต้นเบียดกันจะสูงชะลูด ลำต้นเล็ก
ตรวจ
ดูใบทุกสัปดาห์
เจอหนอนเก็บทิ้ง ถอนหญ้าทุก 2 สัปดาห์

ดูอาการ

ดี
ใบเขียวเข้ม แตกใบใหม่เรื่อย ๆ
ไม่ต้องใส่ปุ๋ย
เฝ้าดู
ใบล่างเหลือง โตช้า
ดินไม่แฉะ ใส่ปุ๋ยเม็ดละลายช้าสูตรเสมอหยิบมือ ถ้าดินแฉะ รดให้ห่างขึ้น
ต้องแก้
ผงขาวเต็มใบ ใบร่วง
คือราแป้ง เด็ดใบที่เป็นทิ้ง ขยับถุงให้ห่างและได้แดด
4
ช่วงที่ 4

ฝึกให้แกร่ง

เดือนสุดท้ายก่อนปลูก
10ก่อนปลูก 4 สัปดาห์

ตั้งกลางแดด รดเช้าครั้งเดียว

ให้ชินกับแดดเหมือนที่ที่จะปลูก

11ก่อนปลูก 2 สัปดาห์

รดวันเว้นวัน

ตอนเช้าต้นต้องไม่เหี่ยว

12คืนก่อนปลูก

รดน้ำให้ชุ่ม

รดจนน้ำหยดออกก้นถุง ต้นจะพร้อมย้ายลงดิน

ดูแลประจำ

ห้าม
ไม่ตัดกิ่ง ไม่ตัดราก
ตัดกิ่งตอนนี้ต้นจะแตกยอดอ่อน ตัดรากตอนนี้ต้นจะตั้งตัวช้า
ที่วาง
กลางแดดทั้งวัน
ยังวางบนอิฐ ไม่วางบนดิน

ดูอาการ

ดี
ลำต้นหนาขึ้น ใบไม่อวบ
พร้อมปลูก
ปกติ
เที่ยงใบตก บ่ายแก่กลับตั้ง
ยังรดตามรอบเดิม ส่วนใบหุบตอนเย็นและวันฟ้าครึ้มเป็นเรื่องปกติ ไม่ใช่เหี่ยว
ต้องแก้
เช้าแล้วยังเหี่ยว
รดน้ำทันที อย่าปล่อยให้เหี่ยวค้าง
5
ช่วงที่ 5

ปลูกลงดิน

ต้นฤดูฝน และปีแรก

ถ้าเลือกได้ ปลูกตอนต้นฤดูฝน ช่วงที่ดินชื้น

ก

ขุดหลุมราว 25 ซม.

รองก้นหลุมด้วยปุ๋ยคอก กลบดินบาง ๆ

ข

กรีดถุงออกให้หมด

ระวังดินในถุงแตก

ค

วางให้โคนต้นเสมอปากหลุม

ห้ามฝังลึกกว่าเดิม

ง

กลบดิน เหยียบให้แน่น

แน่นพอประมาณ ไม่ให้มีโพรงอากาศ

จ

รดน้ำทันที คลุมฟาง

เว้นฟางห่างโคนต้นนิดหนึ่ง

ฉ

ล้อมคอก

กันสัตว์และเครื่องตัดหญ้า

ดูแลประจำ

รดน้ำ
ทุกเย็น ครั้งละราว 1.5 ถึง 3 ลิตร
ทำ 1 สัปดาห์ แล้ววันเว้นวัน หรือ 2 วันครั้ง จนต้นตั้งตัว
ฝนทิ้งช่วง
หน้าแล้งรดเพิ่ม
เสียบไม้ดู ดินควรชื้นลึกราว 15 ซม.
หญ้า
ถางหญ้ารอบโคน รัศมี 1 ม.
ปีแรกถางบ่อย ๆ หญ้าแย่งน้ำและแดด
ปลูกซ่อม
ต้นตายใน 1 ถึง 2 เดือนแรก
ปลูกต้นใหม่แทนทันที

ดูอาการ

ปกติ
2 เดือนแรกโตช้า
ใบล่างเหลืองร่วงได้บ้าง แล้วจึงแตกยอดใหม่
เฝ้าดู
ใบเหี่ยว ดินแห้ง
รดช้า ๆ 1.5 ถึง 3 ลิตร แล้วเสียบไม้ดูว่าชื้นลึกถึง 15 ซม.
ตรวจ
ไม่แน่ใจว่าตายไหม
ใช้เล็บขูดเปลือกกิ่ง ข้างในเขียวคือยังรอด ถ้าน้ำตาลแห้ง ส่วนนั้นอาจตายแล้ว ลองขูดใกล้โคนต้น
โรคและแมลง

เห็นแบบนี้ แก้แบบนี้

ป้ายบนภาพบอกช่วงที่มักเจอ

ช่วงที่ 1 ถึง 2

เน่าคอดิน

เห็นโคนต้นช้ำดำ คอด แล้วล้ม ทั้งที่ดินยังเปียก
เพราะราในดินที่แฉะ ต้นแน่น ระบายน้ำไม่ดี
แก้ถอนทิ้งพร้อมดิน รดน้ำน้อยลง ผสมเชื้อไตรโคเดอร์มาในดินเพาะ
ช่วงที่ 2 ถึง 3 หน้าฝน

รากเน่า

เห็นเหี่ยวทั้งที่ดินชื้น ใบเหลืองร่วง รากดำเปื่อย
เพราะดินแฉะนาน รากขาดอากาศ
แก้ย้ายถุงไปที่น้ำไม่ขัง รดให้ห่างขึ้น รดเชื้อไตรโคเดอร์มา
ช่วงที่ 1 ถึง 2

ราขาวบนดิน

เห็นขุยขาวบนผิวดิน ต้นยังเขียวดี
เพราะผิวดินเปียกตลอด ราแบบนี้มักไม่ทำร้ายต้น
แก้ปล่อยผิวดินแห้งก่อนรดครั้งต่อไป ถ้าโคนต้นช้ำดำแล้วล้ม คือเน่าคอดิน
ช่วงที่ 3

ราแป้ง

เห็นผงขาวเป็นหย่อมบนใบ ใบเหลือง แล้วร่วง
เพราะต้นเบียดกัน อยู่ในร่ม ได้ปุ๋ยไนโตรเจนมากไป
แก้เด็ดใบที่เป็นทิ้ง ขยับถุงให้ห่างและได้แดด ถ้าลาม พ่นน้ำมันสะเดาตามฉลาก
ช่วงที่ 3 หน้าฝน

ใบจุด

เห็นจุดสีน้ำตาลขอบเหลืองบนใบ
เพราะราบนใบ ช่วงอากาศชื้น ฝนชุก
แก้เด็ดใบที่เป็นทิ้ง วางถุงให้ห่าง ใช้เชื้อไตรโคเดอร์มาป้องกันต้นอื่นตามฉลาก
ทุกช่วง ตอนแตกใบอ่อน

หนอนกินใบ

เห็นใบย่อยแหว่ง หายไป เห็นตัวหนอนบนใบอ่อน
เพราะหนอนผีเสื้อกินใบจามจุรี และตั๊กแตน
แก้เก็บหนอนและไข่ทิ้ง ถ้ามีมาก พ่นเชื้อบีทีหรือสารสกัดสะเดาตามฉลาก
ทุกช่วง

หอยทาก

เห็นใบเป็นรู ขอบรอยกัดเรียบ มีรอยเมือกแห้งเป็นทางเงา
เพราะหอยทากกินใบอ่อน
แก้เก็บหอยทากออก วางถุงบนแผ่นรองให้พ้นพื้น
ช่วงที่ 3 และหลังปลูก

เพลี้ย

เห็นยอดอ่อนหงิก ใบเหลือง มีตัวเล็ก ๆ หรือขุยขาวเกาะ
เพราะแมลงดูดน้ำเลี้ยงจากยอดอ่อน
แก้พ่นสารสกัดสะเดา เพลี้ยแป้งใช้เชื้อราบิวเวอเรีย ทำตามฉลาก
เรื่องปกติ

เห็นแล้วไม่ต้องตกใจ

ปกติ
ใบหุบตอนเย็น
ตอนกลางคืน ฟ้าครึ้ม และฝนตกก็หุบ ไม่ได้เหี่ยว
ปกติ
ตุ่มกลมที่ราก
คือปมราก ไม่ใช่โรค ช่วยต้นดึงไนโตรเจนจากอากาศมาใช้
ปกติ
งอกราวครึ่งเดียว
เพาะเผื่อไว้ 2 เท่า ผ่าน 3 สัปดาห์แล้วยังไม่โผล่ ไม่ต้องรอ
ปกติ
หน้าแล้งทิ้งใบ
ต้นจามจุรีอายุน้อยมักทิ้งใบช่วงหน้าแล้ง
ที่ปลูก

ต้นนี้จะโตเป็นร่มใหญ่

ต้นไม้ คน และบ้านในภาพ วาดตามสัดส่วนจริง

พุ่มกว้างราว 20 ม.บางต้นแผ่ถึงเส้นประกว้าง 30 ม.สูงราว19 ม.ห่างบ้าน15 ม.คนกว้างราว 20 ม.สูงราว 19 ม.ห่างบ้าน15 ม.คน
ที่โล่ง แดดทั้งวัน
ทั้งต้นเล็กและต้นโตทนร่มนาน ๆ ไม่ได้
ห่างบ้านและสายไฟ 15 ม.
พุ่มแผ่ได้ถึง 30 ม. ครึ่งหนึ่งคือ 15 ม. รากผิวดินดันพื้นปูนและทางเท้าได้
กิ่งหักและต้นล้มได้ตอนพายุ
อย่าปลูกชิดบ้าน ที่จอดรถ หรือทางเดิน
พิพิธภัณฑ์เสมือนจริง

34 ปี ผศ. ประเสริฐ อัครประถมพงศ์

เดินชมเรื่องราว สไลด์ และแอนิเมชันวาดมือจากงาน THE LAST LECTURE แบบ 3D

เข้าชมพิพิธภัณฑ์